Het therapeutische carnivoor dieet bij chronische ziekten en pijn

De wetenschappelijke verklaring, het therapeutische stappenplan, een weekmenu en veelvoorkomende valkuilen
Start gratis leefstijlscan

Wat is het carnivoor dieet precies?

Het carnivoor dieet is een voedingspatroon dat zich uitsluitend richt op dierlijke producten. Dit betekent vlees, vis, gevogelte, eieren en soms zuivelproducten. Bewerkte en plantaardige voeding zoals groenten, fruit, granen en peulvruchten worden volledig geëlimineerd. Hoewel het in eerste instantie extreem lijkt, komt het overeen met onze paleolithische voedingspatronen. Een voedingspatroon van enkele miljoenen jaren voorafgaand aan de landbouw. In hoeverre dat toepasbaar is voor jou, zal ik op deze pagina toelichten. Daarbij beschrijf ik de eventuele risico’s, bekende valkuilen en hoe je dit eventueel zelf kan proberen.

Start gratis leefstijlscan
  • Bij pijn, chronische klachten of kanker
  • Integratie van leefstijl en mindbody
  • Directe analyse + vervolg per mail
  • Optioneel: gratis online intake

Maar is een carnivoor dieet niet juist ongezond en gevaarlijk?

Dat was de eerste gedachte die ik zelf had – en in verschillende opleidingen heb geleerd. Dit verdient dus enige aandacht: er zijn inderdaad veel onderzoeken die vlees eten associeren met slechtere uitkomsten. Maar hierbij is het sleutelwoord ‘associatie‘. Dit zijn namelijk observationele studies (epidemiologie) waaruit geen conclusies kunnen worden getrokken. Er zijn namelijk geen klinische trials (experimenten) – onder mensen – die een oorzakelijk verband leggen, met negatieve uitkomsten. Deze geven juist positieve uitkomsten bij meer vleesconsumptie1: waaruit dus wel conclusies getrokken kunnen worden.

Wereldwijd blijkt meer vlees eten samen te hangen met langer leven

Interessant is ook dat observationele studies in Azië juist betere uitkomsten geven wanneer men meer vlees eet3. Maar zelfs wereldwijd. Zo blijkt uit een recente meta-analyse die alle beschikbare data (van 175 landen) onderzocht4. Hieruit blijkt meer vlees eten juist (sterk) samen te hangen met een langer leven. Daarbij zijn er ook trials die negatieve uitkomsten laten zien bij inname van juist meer plantaardige voedingsstoffen: zoals vezels, fytinezuur en oxalaten2. Terwijl meer groenten- en fruitconsumptie vaak dus correleert met betere uitkomsten, in (westerse) epidemiologische studies. Dus hoe kan dat dan, die tegenstrijdigheden?

ongezonde leefstijl
De typische westerse vleeseter leeft ongezonder

Een slechtere leefstijl hangt samen met vleesconsumptie in het westen

De reden is de zogenaamde confounding (schijnverband) in de epidemiologie. In het westen is men gaan geloven dat verzadigd vet slecht was voor de gezondheid. Wat nu onjuist blijkt te zijn5. Waarbij mensen die gezonder leefden, minder vlees gingen eten. Omdat ze de gezondheidsadviezen volgden. Maar dus tegelijk ook minder snoepten, rookten en dronken – en meer sportten. Waardoor de uitkomsten van dit soort studies weinig tot niks betekenen6. Ze zijn niet valide: want je weet dus niet of men slechter werd van het vlees eten – of door het roken, drinken of snoepen.

De ‘healthy user bias’ bij vleeseters in het westen

Deze confounding wordt ook wel de ‘healthy user bias’ genoemd. Zo werd in een grootschalige Britse studie een duidelijk verschil gezien tussen vleeseters en vegetariërs6. Echter, toen de onderzoekers de vegetariërs vergeleken met niet-vegetariërs die ook bewust met gezondheid bezig waren, bleken deze vleeseters aanzienlijk langer te leven dan de gemiddelde Britse bevolking. Dit suggereert dat de totale leefstijl (niet roken, meer beweging) belangrijker was dan het wel of niet eten van vlees. Ook diverse andere grote studies wijzen op dit confounding probleem in de literatuur.7

Factor Typische vegetariër / “Healthy User” Gemiddelde vleeseter in onderzoek
Roken Zeer laag percentage Vaak hoger percentage
Lichaamsbeweging Gemiddeld hoger Gemiddeld lager
BMI Lager Vaak hoger
Vezelinname Hoog (veel groente/fruit) Lager
Sociaaleconomisch Vaak hoger opgeleid Breder verdeeld


Westerse vleeseters leven ongezonder hetgeen validiteit van epidemiologische studies ondermijnt7

 

Wat weten we over mensen op een langdurig carnivoor dieet (-variant)?

We weten dat diverse traditionele, inheemse stammen vrijwel exclusief vlees of dierlijke voeding eten. Denk aan de Inuit, de Masai, de San (Bosjesmannen), de (woestijn) Aboriginals, de Samburu, De Nenetsen en de Tsjoektsjen. Maar historisch zijn er veel meer culturen waarin mensen vrijwel exclusief dierlijke voeding aten. Ook suggereerde een antropologische review waarin onderzoekers maar liefst 25 bewijslijnen vonden – vanuit ongeveer 400 verschillende studies – dat de vroege mens 2 miljoen jaar lang het toproofdier op aarde was8. Waarbij er aanzienlijke periodes zouden zijn geweest waarin er geen – of nauwelijks – eetbare planten aanwezig waren.

Voorbeeld van inheemse carnivoren: traditionele Aboriginals

Optimale gezondheid en gebrek aan ziekten

Bij onderzoek naar de gezondheid van deze nog levende inheemse volkeren, blijkt steeds dat ze in optimale gezondheid verkeren. Met vrijwel geen enkele chronische ziekten of -pijn. Of zelfs maar gaatjes in de tanden9. In ieder geval tot het punt dat ze in contact komen met onze westerse voeding: waarna de gezondheid (drastisch) achteruit gaat. Laten we de belangrijkste mechanismen op een rij zetten hoe deze manier van eten zo gezond blijkt te kunnen zijn (geweest). Om te beginnen met het ketodieet.

Vergelijking tussen westerse voedingspatroon en traditioneel levende ‘carnivoor-stammen’9

Factor Traditioneel (Carnivoor-achtig) Modern (Westers dieet)
Bloedsuiker Zeer stabiel, geen diabetes Hoog risico op insulineresistentie
Gebit Breed, geen gaatjes Smal, veel tandbederf
Hartziekten Uiterst zeldzaam Hoogste doodsoorzaak
Ontsteking Laag (ondanks hoge vetinname) Hoog

 

Het verschil tussen het keto- en carnivoor dieet

Het ketodieet beperkt de hoeveelheid koolhydraten sterk. Soms tot minder dan 10 gram per dag, om over te schakelen op vooral vetverbranding. Daarmee komen zogenaamde ketonen (ketonlichamen) in circulatie. Deze ketonen dienen als zeer schone energiebron en hebben daarnaast nog andere positieve effecten. Zo stimuleren ze de aanmaak van nieuwe mitochondriën en signaleren ze belangrijke metabolische processen. Bovendien hebben ze een ontstekingsremmend effect. Maar waarbij je met een ketodieet nog beperkte hoeveelheden koolhydraten eet, is dit met het carnivoor dieet vrijwel uitgesloten. Met nog een ander belangrijk verschil: Op het carnivoor dieet eet je ook helemaal geen planten en vezels meer. Wat dus, gek genoeg, voordelig kan zijn0.

keto vs carnivoor dieet

De wetenschap achter het keto- en carnivoor dieet

Ketodieet studies nemen in rap tempo toe. Met een sterk groeiende trend: Tot 2012 verschenen er minder dan 100 studies per jaar. Sinds 2019 is dit geëscaleerd naar meer dan 200 tot 400 nieuwe studies per jaar. Specifieke carnivoor dieet studies zijn aanzienlijk meer beperkt. Maar er komen wel steeds meer casestudies en anekdotisch bewijs dat wijst op positieve effecten. Ook was er een recente retrospectieve studie vanuit Harvard, met opzienbarende resultaten. Waarbij maar liefst 98% van de diabetes patiënten konden stoppen of minder medicatie nodig hadden. Daarnaast merkte 91% een verbetering in hun mentale helderheid en focus.11

Belangrijkste onderzoeksgebieden van Ketodieet studies

Gebied Status van het onderzoek
Epilepsie Het oudste en meest robuuste onderzoeksveld (sinds 1921). Zeer veel bewijs voor effectiviteit bij kinderen.
Gewichtsverlies Enorm veel korte-termijn studies (3-12 maanden). Vaak vergeleken met vetarme diëten.
Diabetes Type 2 Sterk groeiend aantal studies die kijken naar insulinegevoeligheid en bloedsuikercontrole.
Neurologie Veel recent onderzoek naar Alzheimer, Parkinson en MS (vaak nog in een vroeg of klein stadium).
Kanker Veelbelovende dierstudies, maar het onderzoek bij mensen bevindt zich nog in de beginfase.

 

Combinatie van verschillende factoren

De therapeutische effecten van het carnivoor dieet lijken die van het ketodieet te kunnen overstijgen. Die effecten komen voort uit meerdere mechanismen, die hieronder worden toegelicht. Welk effect het grootst is zal individueel sterk kunnen verschillen – en is niet altijd zuiver te achterhalen of voorspellen. Waarschijnlijk is het een combinatie van belangrijke factoren die verbeteren. Denk aan ketonen, maar ook factoren zoals de darmbarrière, het microbioom, glucose-controle, insulineresistentie, nutriënten, metabolische problemen en de eliminatie van toxiciteit, gevoeligheden en immunologische triggers.

Hoe kan een carnivoor dieet helpen bij chronische ziekten?

Het carnivoor dieet is in feite een ultieme variant van het ketodieet. Dit ketodieet is een therapeutisch dieet, dat al ruim honderd jaar bestudeerd wordt. Vanwege de klinische effectiviteit. Met duizenden studies bij talloze verschillende situaties en aandoeningen. Waarbij effectiviteit (onomstotelijk) is aangetoond op onder meer hersenfuncties, metabolische en mentale gezondheid en ziekten zoals kanker, cardiovasculaire ziekten en diabetes.12

Universele mechanismen achter ziekteprocessen

Naast ketose lijkt het carnivoor dieet andere voordelen te bieden. Het wordt daarom nu steeds vaker toegepast door mensen die lijden aan chronische ontstekingen, auto-immuunziekten, spijsverteringsproblemen of andere ernstige ziekten. Denk aan kanker of neurologische ziekten, zoals Parkinson. Daarom staat dit dieet inmiddels bekend als één van de sterkste therapeutische interventies, toepasbaar op een breed scala aan klachten en ziektebeelden. Dankzij verbeteringen op een aantal universele mechanismen, die geassocieerd zijn met chronische ziekten en pijn.

Insulineresistentie als risicofactor

Insuline moet laag genoeg zijn om in (de staat van) ketose te kunnen komen. Waarbij zogenaamde ketonlichamen vrijkomen in het bloed, in klinisch significante concentraties. Insuline helpt je bloedsuiker te verlagen na een maaltijd. Het blijkt daarbij één van de belangrijkste hormonen te zijn, die de systemische gezondheid beïnvloeden. Met name omdat het huidige voedingspatroon (veel) te hoog is in koolhydraten en met name snelle suikers. Insuline signaleert onder meer de opslag van vet en stimuleert groei van weefsels. Door te hoge concentraties glucose uit het bloed te halen en in organen op te nemen.

Signaalfunctie van insuline en apoptose

Maar insuline moet niet te lang te hoog zijn – om resistentie te voorkomen. Maar ook om bijvoorbeeld in ketose te komen. Of apoptose te signaleren, zodat beschadigde cellen worden opgeruimd. Wat cruciaal blijkt in het voorkomen en managen van kanker12. Insulineresistentie is dan ook geassocieerd met vrijwel alle chronische ziekten. Het kan zowel een oorzaak zijn, als een gevolg. Waardoor het een vicieuze cirkel wordt, die de chronische ziekte in stand houdt. Zo is insulineresistentie betrokken bij chronische ontstekingen en talloze ziekten.13

Darmbarrière verbeteren met een carnivoor dieet

Sinds het dieet (vrijwel) geen koolhydraten bevat kan je weer insulinegevoelig worden en je metabolisme verbeteren door in ketose te komen. Mits je voldoende vetten eet tenminste, waarover hieronder meer. Maar de afwezigheid van hoge glucose kan ook helpen de darmbarriere te herstellen. Echter, de eliminatie van vezels, lectinen, gluten en oxalaten, uit granen, peulvruchten en groenten is mogelijk net zo belangrijk. Hoe belangrijk de darmbarrière is voor de gezondheid wordt steeds meer erkend.

Lekkende darm en invasie van lichaamsvreemde stoffen

Een verhoogde permeabiliteit wordt namelijk geassocieerd met talloze ziektebeelden. Er is echter nog steeds te weinig aandacht voor in de reguliere zorg – en zelfs bij diëtisten. Want een lekkende darm, of leaky gut, is één van de belangrijkste oorzaken van chronische ziekten. Want als de darm te veel of te vaak opent kan een heel scala aan problemen in de bloedbaan komen.14

Maagzuur van een aaseter

Wat veel artsen en medici niet weten is dat onze spijsvertering het meest vergelijkbaar is met die van (pure) carnivoren. Zo is ons maagzuur op het niveau als een heyena: 1-1,5. Dus zelfs nog zuurder dan die van pure carnivoren, zoals leeuwen. Die hoge zuurtegraad helpt voorkomen dat je ziek wordt door het eten van dode dieren. Planteneters en zelfs omnivoren hebben van nature een lagere zuurtegraad, tot zelfs neutraal (7)15.

Het maagzuur als indicatie van ons voedingspatroon

Darmstelsel van een vleeseter

Maar ook ons darmstelsel is aangepast voor het eten van vlees. Met een relatieve lange dunne darm, voor vertering van eiwitten. Maar ook een zeer korte dikke darm. Waar de fermentatie van plantaardig materiaal plaatsvindt. Onze darm is dus niet (optimaal) geschikt voor het verteren van grote hoeveelheden plantaardig materiaal16. Zo kunnen mensen geen vezels verteren. Wat problemen kan geven.17

Soort Darm-lengte:
lichaams lengte
Gastrointestinale oppervlak:
lichaamsoppervlak
Koe 20:1 3.0:1
Paard 12:1 2.2:1
Baviaan 8:1 1.1:1
Hond 6:1 0.6:1
Mens 5:1 0.8:1
Kat 4:1 0.6:1

 

Intoleranties, allergieën en laaggradige ontstekingen

De stoffen die in de bloedbaan terechtkomen kunnen directe pathogenen zijn, zoals bacteriën, of stoffen zoals lectines. Dit kan leiden naar laaggradige ontstekingen en allergische reacties – of talloze intoleranties. Met alle gevolgen van dien. Want lectines vanuit planten kunnen de ontwikkeling van auto-antigenen activeren. Dit kan leiden naar de ontwikkeling van auto-immuunziekten zoals Reuma of Parkinson18. Zo zijn er studies waaruit blijkt dat lectines uit de darm, via de vegas zenuw omhoog, in het brein terecht kunnen komen19.

Carnivoor dieet als ultieme eliminatie

Door deze invasie van lichaamsvreemde stoffen volgt een (heftige) ontstekingsreactie. Met als risico de ontwikkeling van gevoeligheden voor allerlei stoffen, zoals voedings-intoleranties en allergieën. Dit kan zelfs leiden tot systemische ziekten, zoals auto-immuunziektes en kanker. De eliminatie van al deze stoffen is daarom dan ook één van de belangrijkste werkingsmechanismen achter dit therapeutische dieet. Met name geschikt bij ziekten die ontstaan zijn door de verhoogde permeabiliteit van de darm.

Low-FODMAP vs carnivoor dieet

Er zijn verschillende diëten die een positief effect kunnen hebben op klachten en ziektebeelden. Zo elimineert het low-FODMAP dieet bepaalde fermenteerbare koolhydraten; zoals bepaalde groenten (ui, knoflook), fruit (appel, peer), tarwe, zuivel en peulvruchten. Met het Autoimmune Protocol (AIP-dieet) verwijder je zuivel, granen en nachtschades. Andere diëten richten zich op enkele producten, of stoffen zoals salicylaten.  Met het carnivoor dieet kan je dit allemaal combineren. Hetgeen een ultiem eliminatiedieet maakt.

Pesticiden en anti-nutriënten

Een plant wil niet opgegeten worden en genereert van nature gifstoffen, als verdediging. In tegenstelling tot een dier, die kan vluchten of vechten, moet de plant het immers hebben van biologische oorlogsvoering om predatie te voorkomen. Dit resulteert in talloze toxiciteiten, pesticiden of anti-nutriënten. Zo blijkt uit onderzoek dat een plant van nature 10 duizend keer meer pesticiden bevat dan de pesticiden die op landbouwproducten worden gespoten20. Voor mensen met een leaky gut kan dit de systemische, laaggradige ontsteking in stand houden. Of de opname van nutriënten voorkomen.

Betere opname van essentiële voedingsstoffen

Een ander probleem dat wordt geadresseerd met een goed geformuleerd carnivoor dieet zijn tekorten in nutriënten. Zo kunnen veel mensen bètacaroteen (vanuit planten) niet omzetten in vitamine A (retinol). Hetzelfde geldt voor vitamine k1 naar k2, die je nodig hebt en alleen in dierlijke voeding voorkomt. Ook mineralen, zoals ijzer vanuit met name rauwe groenten wordt niet of nauwelijks opgenomen. Daarbij kunnen fytinezuren (uit planten) de absorptie van mineralen zoals zink volledig blokkeren.21

Overige belangrijke nutriënten 

Zelfs koffie en thee consumptie rond de maaltijd kunnen essentiële mineralen blokkeren, zoals magnesium. Daarnaast zijn er belangrijke nutriënten die volledig of bijna exclusief vanuit dierlijke producten opgenomen worden. Denk aan B-vitamines zoals B12, maar dus ook de vetoplosbare vitamines (A, D, E, K). Plus semi-essentiële stoffen zoals creatine, carnitine, taurine, collageen, carnosine en anserine. Bovendien missen planten essentiële vetzuren zoals EPA, DHA en het (recent ontdekte essentiële) verzadigde vetzuur C15. Deze zijn vrijwel exclusief aanwezig in dierlijke voeding.

Waarom vooral veel rood vlees gegeten wordt op een carnivoor dieet

Waarom eten veel carnivoren vaak juist zoveel rood vlees? Terwijl dit in de media en observationeel onderzoek juist een slechte naam heeft? Er zijn meerdere goede redenen, die ook op elkaar inspelen. De belangrijkste is vermoedelijk omdat rood vlees voor velen het meest verzadigend is. Wat cruciaal is om verleidingen van snacken en snaaien te weerstaan. Vermoedelijk omdat rood vlees de meest nutriëntrijke voeding is.

Voedingswaardetabel per 100 gram

Zoals je ziet in de tabel, is runderlever op het gebied van micronutriënten de absolute winnaar: de ‘superfood’: De hoeveelheden Vitamine A, B12 en koper zijn zo hoog dat een kleine portie per week vaak al voldoende is. Maar ook rundergehakt bevat veel meer essentiële nutriënten dan groene bladgroenten, zoals spinazie.

Voedingsstof Rundergehakt (volvet) Runderlever Kipfilet Spinazie (vers)
Energie (kcal) 230 – 250 kcal 135 kcal 110 kcal 23 kcal
Eiwit 18 – 19 g 20 – 23 g 23 – 31 g 2,9 g
Vet 15 – 20 g 4 – 5 g 1 – 2 g 0,4 g
Vitamine A 0 µg 9442 µg (1000% ADH) 10 µg 469 µg (plantaardig)
Vitamine B12 2,0 µg (80% ADH) 70 – 90 µg (>3000% ADH) 0,4 µg 0 µg
IJzer 2,1 mg (heem) 6,5 mg (heem) 0,7 mg (heem) 2,7 mg (non-heem*)
Zink 4,5 mg 4,0 mg 0,8 mg 0,5 mg
Koper 0,1 mg 9,8 mg (1000% ADH) 0,05 mg 0,1 mg

 

De biobeschikbaarheid van ijzer

Hoewel spinazie op papier redelijk wat ijzer bevat, is dit non-heemijzer. Dit wordt 2 tot 3 keer minder goed opgenomen door je lichaam dan het heemijzer in rundergehakt en lever. Bovendien bevat spinazie oxalaten die de opname van mineralen kunnen remmen. Hetzelfde geldt dus voor andere nutriënten, die veel moeilijker opneembaar zijn vanuit planten.

Kip vs. Rund

Kipfilet is een uitstekende bron van magere eiwitten, maar scoort aanzienlijk lager op essentiële mineralen zoals zink en ijzer, en bevat bijna geen vitamine B12 vergeleken met rood vlees. Daarbij scoort het aanzienlijk lager in vetten. Terwijl vetten dus cruciaal zijn: voor de energie, maar ook voedingsstoffen zoals EPA, DHA, C15 en vet-oplosbare vitamines zoals A, D, E en K.

Vet vlees vs vette vis

Als we rood vlees met vette vis te vergelijken komen we tot een interessante match-up. Waarbij vis hoger scoort in de essentiële omega vetzuren en vitamine D. Hier doet vis zijn naam eer aan als zeer gezonde voeding, met de hoogste concentraties EPA en DHA. Waarbij rundergehakt sterker uit de bus komt in de mineralen.

Voedingsstof Rundergehakt (Rood vlees) Vette Vis (Zalm/Haring) Winnaar
Zink Hoog (6 mg) Laag (0,5 mg) Rund
IJzer Hoog (2,4 mg) Gemiddeld (0,8 mg) Rund
Vitamine B6 Hoog Gemiddeld Rund
L-Carnitine Zeer Hoog Verwaarloosbaar Rund
Omega-3 Laag Zeer Hoog Vis
Vitamine D Verwaarloosbaar Hoog Vis

 

Voedingsstoffen met veel bewijs als effectief supplement

Ook is het interessant concentraties van populaire voedingssupplementen te vergelijken. Met enkel diegene met een sterke wetenschappelijk basis aan effectiviteit. Terwijl rundvlees duidelijk de winnaar is in het recent ontdekte verzadigde vetzuur C15: wat 2,5 keer zoveel cellulaire functies heeft (26) dan omega-3 vetzuren – en sterk correleert met levensverwachting22.

Voedingsstof Rundergehakt (volvet) Runderlever Makreel / Haring Zalm
C15:0 (Pentadecaanzuur) 70 – 120 mg ~30 – 50 mg 0 – 10 mg 5 – 15 mg
Creatine 350 – 500 mg ~10 – 20 mg 650 – 1000 mg 450 mg
Taurine 40 – 60 mg 150 – 200 mg 100 – 200 mg 50 – 100 mg
Glycine 1,2 – 1,5 g 1,8 – 2,2 g 0,9 – 1,1 g 1,0 – 1,2 g
Carnosine 350 – 450 mg < 10 mg < 50 mg < 50 mg*
Carnitine 90 – 100 mg ~10 – 15 mg < 10 mg < 5 mg

 

Belasting, energie en ontlasting

Een hogere dichtheid aan stoffen betekent vanzelfsprekend dus een lagere belasting. De stoffen die je immers niet op kan nemen, moeten wel afgevoerd (ontlast) worden. Of kunnen zelfs een schadelijk effect hebben op een kwetsbaar of ontregeld systeem. Hetgeen natuurlijk ook energie kost – en problematisch kan zijn.

Langere telomeren

Daarbij blijkt rood vlees in een studie naar verschillende voedingsstoffen als enige te correleren met langere telomeren19. Telomeren zijn beschermende ‘dopjes’ aan de uiteinden van je chromosomen, vergelijkbaar met de plastic puntjes van schoenveters, die voorkomen dat je DNA beschadigd raakt bij elke celdeling. Deze worden daarom ook gebruikt om de levensverwachting en biologische leeftijd in te schatten.

Gluten en herkauwers

De micro-organismen in de pens van een koe breken gluten effectief af tot individuele aminozuren. Hierdoor komen de intacte gluten niet in de bloedbaan of het spierweefsel terecht. Rundvlees wordt daarom als intrinsiek glutenvrij beschouwd, ongeacht het dieet van de koe. Bij varkens of kippen is dit mechanisme minder krachtig, hoewel ook daar gluten zelden intact in het vlees worden aangetroffen.

Conclusie

Het kan dus zijn dat veel mensen daarom vaak meer voldoening halen uit het eten van rood vlees. Zelfs ten opzichte van andere dierlijke voeding, zoals vis. Wanneer ons voedingspatroon sterk overeenkomt met onze evolutionaire voeding kan intuïtief de juiste voeding worden geselecteerd, sinds er receptoren in de maag zitten die de status van nutriënten signaleren naar het brein. Zo mochten baby’s in een langdurig experiment zelf hun voeding kiezen. Waarbij ze, met name tijdens een herstelfase, voornamelijk kozen voor gehakt en fruit(sap). Alle baby’s bleken achteraf in optimale gezondheid te verkeren.23

 

Voor wie is het carnivoor dieet (mogelijk) geschikt?

Met name mensen met auto-immuunziektes, darmproblemen en diabetes reageren vaak goed. Maar ook problemen met het brein, zoals epilepsie, migraine, depressie, hormonale problemen, angststoornissen en concentratieproblemen. Daarnaast zien we steeds meer bewijs voor verbeteringen van metabole en neurodegeneratieve ziekten. Maar ook zijn er steeds meer aanwijzingen en case-reports van herstel bij kanker24. Door de afwezigheid van suikers kan het daarbij mensen helpen die worstelen met eetstoornissen.

Snelgroeiend bewijs voor effectiviteit van carnivoor bij o.a.:25

  • Auto-immuunziektes zoals reuma, colitis, ziekte van Crohn en huidziekten zoals eczeem, acne en psoriasis
  • Neurodegeneratieve ziekten zoals Parkinson, MS en Alzheimers
  • Mentale klachten en hersenfunctie: Concentratie-, angst- en bipolaire stoornissen, schizofrenie, depressie
  • Metabole problemen: Diabetes, overgewicht, sarcopenie, osteoporose, kanker
  • Hormonale problemen: PCOS, infertiliteit
  • Chronische pijn: Fibromyalgie, hernia, slijtage

Voor wie is het carnivoor dieet niet geschikt?

Niet iedereen kan zomaar carnivoor gaan doen. Maar in feite zou iedereen onder de juiste begeleiding voordeel moeten kunnen behalen met een eliminatie van toxiciteit uit voeding. Dus met een vermindering van bewerkte voeding en pesticiden en anti-nutriënten uit planten. Vaak in combinatie met een integrale leefstijl- of kPNI-aanpak. Alleen dus al om overige voeding te verminderen, met hogere concentraties toxische en schadelijke stoffen. Maar ook vanwege de essentiële voedingsstoffen, die belangrijk zijn voor herstel op alle niveaus.

Vetten verteren

Je kan een alcoholist niet ineens zijn alcohol afnemen of een reuma-patient direct laten sprinten. Zo is het bijvoorbeeld opletten voor mensen die niet goed vetten kunnen verteren. Vaak voortkomend vanuit leverproblemen, als er onvoldoende gal aangemaakt wordt. Hierbij is absoluut professionele hulp vereist. Want een dieet dat laag is in koolhydraten is, vereist veel vet. Maar er zijn gelukkig veel mensen die geen galblaas meer hebben en het toch uitstekend doen op het carnivoor dieet.

Essentiële nutriënten in vetten

Als je niet goed vet kan verteren heb je waarschijnlijk heel lang veel te weinig (gezonde) vetten gegeten. Waardoor je lever weinig gal aanmaakt. De sleutel is om dat te veranderen. Want vetten bevatten essentiële nutriënten, die sterk geassocieerd zijn met gezondheid en langer leven. Hierbij zijn het vooral de dierlijke vetten die de minste problemen geven, want de verzadigde vetten zijn stabieler en oxideren (veel) minder snel. Waardoor er minder schade is door vrije radicalen.

Rood vlees allergie

Een voedingsallergie voor rood vlees kwam tot voor kort vrijwel niet voor. Maar het is inmiddels bekender, door de toename van tekenbeten. Gelukkig ontwikkelt dit probleem zich vaak pas na meerdere beten – en in een klein percentage van mensen. Dus niet iedereen ontwikkelt de allergie. De teek brengt een suikermolecuul (alfa-gal) in het bloed. Waarvan een percentage antistoffen aanmaken en ca. 8% de allergie ontwikkelt.

Allergieën noodzakelijk verbeteren

De allergie zal doorgaans na verloop van tijd vanzelf verbeteren, waardoor men weer rood vlees kan eten zonder reacties. Elke allergie is overigens per definitie te verbeteren, onder de juiste omstandigheden en in de juiste stappen. Dit zou onder begeleiding dan ook altijd verbeterd moeten worden, om noodsituaties te voorkomen. Maar mocht je een rood vlees allergie hebben en carnivoor willen proberen dan is begeleiding absoluut noodzakelijk.

Wanneer begeleiding bij het carnivoor dieet vereist is

  • Lever- en galproblemen
  • Diabetes type 1 en 2
  • Ernstige verslavingen
  • Medicatiegebruik
  • Onder medische behandeling
  • Rood vlees allergie
  • Kanker / terminale ziekte

 

Een stappenplan om veilig te starten met het carnivoor dieet

De eerste stap is alle (sterk) bewerkte voeding als eerste elimineren. Alles uit zakjes of pakjes, met een ingrediëntenlijst, vermijden. Ook kan je (idealiter) direct alle dranken met suikers schrappen. Zo wordt je bloedsuikerspiegel al stabieler en kan je mogelijke snacks en tussendoortjes al makkelijker schrappen. Hiermee wordt de kans op succes groter. Het lichaam moet immers afkicken van de koolhydraten en suikers als primaire brandstof.

Transitie en vetadaptatie fase

Met minder plantaardige producten en koolhydraten ga je over op vetten als voornaamste brandstof. Voor velen is dat wennen. Dit wordt ook wel de fase van vet- en keto-adaptatie genoemd. Hiermee kan je uiteindelijk gaan tot een ratio van 2:1 van vetten ten opzichte van eiwitten. Maar doe dit geleidelijk en bij voorkeur onder begeleiding. Niet iedereen hoeft of kan naar die ratio te gaan.

Tijdelijke alternatieve bronnen van gezonde vetten

Hier komen veel mensen immers in de problemen. Om het immuunsysteem optimaal te ‘resetten’ beperk je je een aantal weken tot maanden tot 100% dierlijke voeding en vetten. Daarom is deze fase cruciaal. Mocht je de eerste week moeite hebben met het vinden van voldoende biologische, dierlijke vetten dan kan je bv. nog kokosolie, olijfolie of avocado en enige noten en zaden toevoegen als bron van extra vet.

Van een keto- naar een carnivoor dieet

Zo kan je een vorm van een ketodieet doen. Of eerst een milde versie daarvan, zoals een lowcarb dieet. Wat op zich al erg therapeutisch kan zijn. Omdat het anti-inflammatoir is en het metabolisme kan verbeteren. De eerste periode bouw je de hoeveelheid planten en suikers dus geleidelijk af. Tegelijkertijd bouw je de hoeveelheid vetten op. Bij voorkeur dierlijke vetten, vanuit grasgevoerde grazers of wilde, vette vis.

Zuivel, granen, gluten en zaadolie elimineren

Voor veel mensen zal deze fase enkele weken kunnen duren, afhankelijk van de metabolische gezondheid. De zuivel, granen, gluten en zaadoliën kan je direct in zijn geheel elimineren. Geef (of gooi) weg wat je nog in huis hebt. De koolhydraten en vezels bouw je rustiger af zodat jouw spijsvertering en metabolisme de kans krijgen te wennen aan een andere metabolische situatie. Namelijk minder koolhydraten en meer vetten. Deze vetadaptie fase traint je lichaam om makkelijker vetten te verbranden, waardoor je energie stabieler blijft. Of zelfs verbeterd.

Mogelijke afbouw snelheid

Per dag kan je het plantaardig volume afbouwen met ca. 10-20%. Tegelijkertijd moet je de hoeveelheid dierlijke producten dan verhogen. Probeer dus ook direct de hoeveelheid dierlijke vetten op te bouwen! Je schakelt nu namelijk over van energie uit (vooral) koolhydraten/suikers naar energie uit vetten. Waarin het lichaam misschien niet direct toegang heeft de energie van die vetten.

MCT en exogene ketonen

Dat gebrek aan energie kan leiden tot vermoeidheid of milde hoofdpijn. In dat geval kan de transitie ook meer geleidelijk. In deze fase (of zelfs later nog) kunnen MCT-olie of exogene ketonen handig zijn. De vetzuren worden nu geleidelijk je belangrijkste energiebron. De eerste dagen hoef je niet direct heel vetrijk te eten en heb je even tijd om te zoeken naar wat je wil en kan eten.

Focus eerst op dierlijke voeding

Richt je bij trek eerst op vlees, vis, ei, groenten en fruit. Met alleen nog groenten en fruit als plantaardige bronnen. In de plantaardige voeding moet je voldoende afwisselen. Zorg ook dat alle groenten voldoende gegaard zijn en het fruit goed rijp is. Bij voorkeur biologisch – of goed gewassen en zonder schil. Zo geef je je organen alvast rust en verbeter je mogelijke (laaggradige) ontstekingen.

Vergroten dierlijke voeding en volgorde voeding inname

Zodra je minder planten (en bewerkte voeding) eet mag je direct de hoeveelheid dierlijke voeding vergroten. Mik op producten met een vergelijkbare ratio eiwitten en vetten. Laat het eerste wat je eet op de dag dierlijk zijn, maar niet rauw. Eet pas als je trek hebt! Probeer minstens 12 uur geen enkele calorie binnen te krijgen.

Stimulerende middelen vermijden

Het liefst vermijd je ook alle zoetstoffen en stimulerende producten. Alle zoetstoffen, nicotine, alcohol, koffie en thee. Maar ook kruiden en specerijen kunnen de nachtrust, de HPA-as en daarmee de hormoonhuishouding ondermijnen. Dit resulteert vervolgens in verstoring van het bioritme, de slaap, herstelprocessen en de energie voor het brein… En je brein heb je nodig in dit proces.

Dagboek bijhouden

Richt je alvast op minstens 0,5% van je streefgewicht aan dierlijke voeding, afhankelijk van hoe actief je bent en wat je metabolische gezondheid is. Voor de meeste mensen is dat minstens 200-300 gram (vrouw-man). Beperk de hoeveelheid plantaardige voeding tot ca. 50% van je reguliere patroon. Houd het liefst een dagboek bij van de aanpassingen, gevoel, sensaties en symptomen.

Eet wanneer je trek hebt

Eet alleen wanneer je trek hebt en stop pas met eten wanneer je geen trek meer hebt. Dit werkt optimaal als je geen koolhydraten en zoetigheid eet – en het liefst ook geen kruiden. Probeer hierin onderscheid te maken in hoe je je voelt en de aangeleerde gewoonte om te moeten of willen eten. Misschien kan je eerst nog een wandeling maken of zelfs even sporten voordat je echt trek krijgt? Pas als je weer trek hebt begin je aan de maaltijd. Probeer een ritme te vinden waarin je de meeste voeding overdag eet. Zo voorkom je trek in een grote maaltijd vlak voor bedtijd. Waardoor je insuline te lang te hoog blijft.

Vezels en ontlasting

Mocht je waterige ontlasting krijgen dan kan je de hoeveelheid vezels iets verhogen. Of koffie en andere stimulerende stoffen elimineren. Uiteindelijk zal de ontlasting normaliseren. Zorg dat je voldoende elektrolyten (met name zout) binnenkrijgt. Als je kramp hebt is dat meestal een teken van een zout- of elektrolytentekort. Je kan simpelweg meer zout aan je eten (of water) toevoegen en zorgen dat je voldoende mineraalwater in huis hebt.

Een carnivore-ish dieet vs een strikt carnivoor dieet

Er zijn inmiddels duizenden succesverhalen van mensen die hun klachten en ziekten verbeterden met carnivoor. Velen daarvan zijn inmiddels niet meer strikt carnivoor. Zo zal voor iedereen een carnivore-ish dieet er anders uit kunnen zien. Voor de meeste mensen zal de meest duurzame variant er uit kunnen zien met een afwisselend pallet aan natuurlijke voeding. Denk aan gefermenteerde zuivel, gekookte groenten, wat kruiden en wat lokaal fruit.  Waarbij de hoeveelheid koolhydraten en zaadolie beperkt blijft.

Eliminatiefase: strikt carnivoor dieet

Maar zoek je verbetering dan geeft strikt carnivoor de grootste kans op succes. Want alles dat je inneemt (of inademt) kan jouw gezondheid significant ondermijnen. Stop daarom tijdelijk met alle plantaardige consumptie, zoals koffie, thee, kruiden, specerijen, alcohol, nicotine of marihuana. Deze bevatten immers ook allerlei (potentiële) triggers, in de vorm van natuurlijke pesticiden. Vaak zelfs in hele hoge concentraties. Die wil je dus een poosje geheel vermijden.

Hoe lang puur carnivoor?

Je kan je eerst richten op minstens 1 maand strikt, bij milde klachten. Dan kan je kijken hoe het gaat. Maar ideaal is om deze fase minstens 3 maanden vol te houden. Met name voor de sterkste voordelen voor het immuunsysteem. De periode van 3 maanden kan (voor velen) de hoeveelheid antistoffen en ontstekingen dramatisch verlagen. Zeker bij auto-immuunziektes of andere ernstige ziektebeelden. Je gaat dus even alleen verder op vlees, zout en water. Totdat je significant verbeterd. Daarna heb je nog een heel leven voor je. Hopelijk in veel betere staat!

 

Carnivoor dieet menu voorbeeld

Hieronder een voorbeeldmenu – ter illustratie – voor een denkbeeldig, gemiddeld persoon. Maar natuurlijk is niemand gemiddeld – maar juist uniek. Elk optimaal dieet is aangepast aan de unieke eigenschappen en situatie van het individu. Die op zichzelf ook weer veranderbaar zijn. Er kunnen (subklinische) gevoeligheden, intoleranties of zelfs allergieën bestaan. Zelfs voor de minimale hoeveelheid producten in dit schema. Bij ernstige gezondheidsklachten zoek je altijd eerst medische hulp, of deskundige begeleiding.

Maandag

Ontbijt: Gebakken eieren met spek
Lunch: Hamburger met ei
Dinner: Ribeye, medium rare

Dinsdag

Ontbijt: Bottenbouillon
Lunch: Kippenvleugels
Dinner: Makreel

Woensdag

Ontbijt: Sardinen
Lunch: Hamburger met ei
Dinner: T-bone steak, medium rare

Donderdag

Ontbijt: Gebakken eieren met spek
Lunch: Haring
Dinner: Gehakt met spek

Vrijdag

Ontbijt: Bottenbouillon
Lunch: Makreel
Dinner: Gehaktbal met spekjes

Zaterdag

Ontbijt: Ansjovis
Lunch: Bottenbouillon
Dinner: Wilde zalm

Zondag

Ontbijt: Hamburger met ei
Lunch: Sardinen
Dinner: Hele kip met vel


Provocatiefase: herintroductie van planten na strikt carnivoor

Nadat je significante verbeteringen hebt gerealiseerd is het goed mogelijk dingen weer geleidelijk toe te voegen aan je dieet. Dit is de provocatiefase. Ideaal zijn gefermenteerde zuivelproducten, met name van biologische, gras-gevoerde grazers. Wacht vervolgens enkele dagen of er geen negatieve reactie volgt. Als er geen symptomen volgen, kan je de dosis iets verhogen, of een ander stofje of product in microdosis toevoegen. Dit kan je geleidelijk doen totdat je weer een breed scala aan stoffen kan verdragen.


Valkuilen die succes met het carnivoor dieet verhinderen

  • Te weinig zout; Met hogere ketonen en lagere insuline verbruik je meer zout en moet je dit naar smaak toevoegen. De standaard richtlijnen zijn dan (vaak) te laag.
  • Te veel eiwit ten opzichte van vet: Voor veel mensen ondersteunt een 1 op 1 ratio hun metabolisme optimaal. Sommigen moeten echter een stuk hoger in vet zitten. Mik eerst 1 op 1 om vervolgens eventueel hoger of lager te proberen.
  • Te weinig vet zal naar energiegebrek en mogelijk andere problemen kunnen leiden. Vet is nu immers de enige brandstof, want eiwitten leveren weinig energie.
  • Te veel eiwit kan insuline verhogen en mogelijk belastend zijn.
  • Te weinig eten; Een veelvoorkomend probleem is niet (de tijd nemen om) voldoende te eten. De maaltijd moet (bijna altijd) voldoende verzadigen. Eet totdat je geen trek meer hebt en het niet meer smaakt.
  • Suikers, snoep en frisdranken: Als je toch snoept zal insuline alsnog stijgen waardoor systemische verstoringen ontstaan op het niveau van de darm(doorlaatbaarheid), cortisol (stress), bioritmeverstoring, hormonen en laaggradige ontstekingen.
  • Te weinig tijd nemen om verbeteringen te realiseren. Er kunnen metabole, immunologe en hormonale processen zijn die tijd nodig hebben. Met name bij ernstige klachten of ziekteprocessen die al jaren actief waren, eventueel op de achtergrond. Neem de tijd om het systeem de rust te geven om te kunnen herstellen.
  • Supplementen zijn op een goed dieet vaak overbodig, of zelfs schadelijk. Bovendien kunnen ze problematische stoffen bevatten. Deze kunnen leiden naar verhoogde doorlaatbaarheid van de darm, wat tot laaggradige ontstekingen kan leiden. Mocht je een voedingssupplement willen gebruiken kan je kiezen voor orgaanextracten – met een capsule van 100% gelatine van grasgevoerde runderen.

Overige mogelijke valkuilen

  • Cheatmeals
  • Koffie
  • Kruiden en specerijen
  • Alcohol en roken
  • Drugsgebruik
  • Zoet(stoffen)
  • Verstoord bioritme
  • Schimmels in huis
  • Chronische stress of trauma
  • Beperkende overtuigingen

Ontslaving van valkuilen en slechte gewoonten

Heb je een slechte gewoonte waar je van af wil? Je kan hulp krijgen met stoppen of minderen met een slechte gewoonte met het gratis Ontslaving programma. Hierbij wordt je in 10 stappen begeleid naar de bevrijding van een slechte gewoonte. Want elke slechte gewoonte kan het proces van genezing in de weg staan. Vaak is alleen die eerste stap zetten erg moeilijk. Die eerste periode kan je daarom goede ondersteuning gebruiken.

De leefstijlscan met advies over het carnivoor dieet – of anders

Wil je weten of het carnivoor dieet wel de juiste interventie is voor jou? Doe de leefstijlscan om een indicatie te krijgen van welke mechanismes waarschijnlijk verantwoordelijk zijn en welke potentiële behandelingen of aanpassingen geschikt zijn. Worstel je met chronische ziekten of pijn, dan is het verstandig hulp te zoeken. Met name als de klachten toenemen.

Er is altijd kans op verbeteringen. Ook zonder carnivoor, zoals met kPNI, integrale leefstijlaanpassingen en mindbody therapie. Je kan een afspraak maken voor een gratis (online) intake, zodat we jouw situatie kunnen evalueren. Dan krijg je een persoonlijk advies en (zo mogelijk) vrijblijvend een behandelvoorstel.

Start gratis leefstijlscan
  • Bij pijn, chronische klachten of kanker
  • Integratie van leefstijl en mindbody
  • Directe analyse + vervolg per mail
  • Optioneel: gratis online intake

Wetenschappelijke referenties & onderbouwing

Algemene en carnivoor studies

  • Vlees-inname wereldwijd: Meer vlees hangt samen met langer leven (You et al., 2022)
  • Vlees associaties in Azië: Meer vlees suggereert een beschermend effect (Lee et al., 2013)
  • Carnivoor dieet: Verbeteringen bij 2.029 volwassenen op carnivoor dieet (Lennerz et al., 2021).
  • Exclusief vleesdieet (1930): RCT-studie van langdurig vleesdieet bij 2 mannen (McClellan, 1930).
  • Vlees in de evolutie: Review vindt 25 bewijslijnen van 2 miljoen jaar mens als toproofdier (Ben-Dor et al., 2021)
  • Rood vlees en levensverwachting: Langere telomeren alleen bij rood vleesconsumptie (Kasielski et al., 2016)
  • Masai-krijgers met zeer fitte harten: Gezondheid Masai op dierlijke voeding en rood vlees (Mann, G. V., et al., 1972)
  • Onderzoek Inuit (Bang, H. O., & Dyerberg, J., 1980): Gezondheid Inuit leidt naar omega-3 vetzuren ontdekking
  • Sterfte in vegetariërs: Verbetering vleeseters na correctie leefstijl-confounders (Appleby et al., 2002)
  • Rood vlees review: Epidemiologische conclusies bij vlees-studies zwak (Lescinsky et al., 2022)
  • Review richtlijnen vlees: Bewijs epidemiologie over gevaren rood en onbewerkt vlees van lage kwaliteit (Johnston et al., 2019)
  • Vleesconsumptie in evolutie: Review over ontwikkelingen in menselijke voedingspatronen (Mann, 2017)
  • Langdurig experiment in Baby’s: Als baby’s zelf hun voeding kiezen eten ze veel rood vlees (Davis, 1928)

Mentale Gezondheid & Neurologie

  • Schizofrenie & Bipolaire Stoornis: Case report over remissie door carnivoor ketogeen dieet (Frontiers in Nutrition, 2025) en pilot trial naar metabole en psychiatrische gezondheid (Psychiatry Research, 2024).

  • Depressie & Insulineresistentie: Meta-analyse over de sterke correlatie tussen insulineresistentie en depressieve stoornissen (Fernandes et al.).

  • Epilepsie: Systematische review en meta-analyse naar de effectiviteit van het ketogeen dieet bij pediatrische aanvallen (Pizzo et al.).

  • Multiple Sclerose (MS): Case report over management van trauma-geïnduceerde MS met paleo-dieet en integratieve therapieën (Cureus, 2024).

Oncologie (kankeronderzoek)

  • Ketogeen dieet: Meta-analyse van effectiviteit ketogene dieet-interventies bij kankerpatienten ten opzichte van standaard dieet (Frontiers in Nutrition, 2025)
  • Ketogeen metabool protocol: Review van klinisch framework voor de management van hersentumoren met ketogene metabole strategie (BMC Med, Duraj et al., 2024)

  • Glioblastoom (hersentumor): 38-maanden progressievrije overleving bij een patiënt met enkel carnivoor dieet als behandeling (ResearchGate, 2020).

  • Rectale kanker: 24-maanden follow-up bij behandeling met enkel carnivoor dieet (Paleomedicina).

  • Algemene oncologie: Meta-analyse naar effectiviteit keto-dieet als aanvullende therapie bij kanker (Yang et al., 2022).

Metabolisme, fysiologie & diabetes

  • Diabetes type 2: Meta-analyse van RCT’s naar gewichtsverlies en glycemische controle bij overgewicht (IJERPH, 2022).

  • Lekkende darm: Review over de systemische gevolgen van verhoogde darmpermeabiliteit (Kinashi et al., 2021)
  • Cardiovasculaire risico’s: Impact van ketodieet op risicofactoren voor hart- en vaatziekten (Wang et al.).

  • PCOS & Insuline: Het effect van dieetinterventies op insulineresistentie bij PCOS (Shang et al.).

  • Nierziekten: Pilot keto-trial bij autosomale dominante polycystische nierziekte (Oehm et al., 2022).

  • Verzadigd vet: Meta-analyse concludeert verzadigd vet niet beperken (Yamada et al., 2025)
  • Review verzadigd vetzuur: C15 blijkt essentieel en correleert met langer leven (Venn-Watson et al., 2023)
  • Maagzuur van carnivoor: Vergelijking maagzuur met diersoorten (Frontiers in Ecology and Evolution)

Plantaardige voeding studies

  • Constipatie en vezels: Stop vezel-inname stopt constipatie, bloeding en pijn (Kok-Sun Ho et al., 2012)
  • Oxalaat inname review: Verhoogde inname leidt tot meer (nier)ziekten (Peluso et al., 2018)
  • Oxidatieve en DNA schade: Geen effect bij 600 gram groenten en fruit (Møller et al., 2003)
  • Hogere inname groenten: Van 8 trials verlaagden 3 ontstekingen; 1 zonder suppletie (Hosseini et al., 2018)
  • Plant toxines mechanismen: Review van verdedigings-mechanismen van planten (Mithöfer, Maffel, 2017)
  • Natuurlijke Pesticiden: 99,99% van alle pesticiden van nature al aanwezig in de plant (Ames et al., 1990).
  • Fytinezuur blokkeert zink: Fytinezuur blokkeert opname van zink uit voeding (Lönnerdal, 2000)
  • Lectines en auto-immuuniteit: Review over lectines en auto-immuunziektes (Vojdani et al., 2020)
  • Lectines en Parkinson: Review over hoe lectines Parkinson kunnen uitlokken (Zheng et al., 2016)

pbep-aantoonbaar-beter-logo

Het Keurmerk ‘Practice Based Evidence Praktijk’ onderscheidt praktijken die de effectiviteit van de behandeling inzichtelijk maken. Hierdoor kan de cliënt zien of de gegeven behandeling effectief is. Zo kunnen deze zorgverleners een aantoonbaar betere kwaliteit van zorg bieden.

Wil je weten wat dit voor jou kan doen? Dan maak je een afspraak voor een gratis online intake.

Gratis intake
Geverifieerd door MonsterInsights